Anıt Ağaç Nedir?

Bir ağacın yaşlı ya da iri olması onu kendiliğinden anıt ağaç yapmaz; ölçülmesi, Bakanlığın formuna işlenmesi ve tescil edilmesi gerekir. Bu ölçümü ve formu hazırladığımız çalışma anıt ağaç tespit fişi sayfasındadır.

Bir ağacı anıt ağaç yapan nedir?

Karar tek bir ölçüte dayanmaz. Bakanlığın gösterdiği standart TSE’nin TS 13137 “Anıt Ağaçlar Envanter Seçim Kuralları ve İşaretleme” standardıdır; tespitte şu başlıklar birlikte değerlendirilir:

• Yaş. Türün ortalama ömrüne göre okunur. Kısa ömürlü bir türde olağanüstü sayılan yaş, çok uzun yaşayan bir türde sıradan kalabilir.
• Boyut. Gövde çapı ya da çevresi, boy ve taç genişliği. Ağacın aynı türün yöredeki bireylerinden belirgin biçimde iri olması aranır.
• Özel görünüş. Gövdenin, dalların ya da tacın alışılmadık biçimi ağacı benzerlerinden ayırabilir.
• Tarih ve kültür. Bir olaya, kişiye, inanca ya da yer adına bağlanmış ağaçlar. Köy meydanındaki çınar ya da bir yapıyla birlikte anılan ağaç gibi.
• Yaşama gücü. Ağacın ayakta, formunu korumuş ve yaşamını sürdürebilir durumda olması.

Bu ölçütlerden biri tek başına yetmeyebilir; güçlü bir dosyada birkaçı birlikte öne çıkar.

Yaşlı ya da kalın her ağaç anıt ağaç mıdır?

Hayır. İki ayrı yanılgı sık görülür. Birincisi, tescil edilmemiş bir ağacın “anıt ağaç” gibi korunduğunu sanmaktır. Koruma tescille başlar; tescilsiz yaşlı ağaç, bulunduğu yerin kurallarına tabidir. İkincisi, yaşın gövde kalınlığından gözle tahmin edilmesidir.

Kalın gövde her zaman ileri yaş anlamına gelmez. Sulanan, güneş alan, kök hacmi geniş bir ağaç hızlı kalınlaşır; kurak bir yamaçta ya da kentte sıkışmış kökle büyüyen aynı yaştaki ağaç çok daha ince kalır. Bu yüzden tespit dosyasında yaşın nasıl bulunduğu da yazılır. Kesmeden yaş tahmininin yollarını ağacın yaşı nasıl öğrenilir yazısında anlattık.

Anıt ağaç kim tarafından ve nasıl tescil edilir?

Anıt ağacı tescil etmeye yetkili kurum Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’dır; başvuru Bakanlığın il müdürlüğüne yapılır. Dayanak, 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelik’tir (RG 19.07.2012/28358). Yönetmeliğin “Anıt ağaçlarının ayırt edici özellikleri” başlıklı 11. maddesinin birinci fıkrası Danıştay kararıyla iptal edildi (karar 20.09.2023’te kesinleşti); ikinci fıkra, anıt ağaçların tespitine ilişkin hususların ilke kararıyla belirleneceğini söyler.

Tescil kendiliğinden olmaz. Ağaç sahada ölçülür, fotoğraflanır, konumu belirlenir ve veriler Bakanlığın yayımladığı Anıt Ağaç Tespit Fişi’ne işlenir. Dosyayı Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonu değerlendirir; Genel Müdürlük kararı Bakan onayına sunar ve tescil bu onayla tamamlanır. Fişin hangi verileri içerdiği ve dosyanın nasıl hazırlandığı hizmet sayfasında adım adım yazılıdır.

Tescil mülkiyeti değiştirir mi?

Değiştirmez. Tescilli ağaç, bulunduğu parselin sahibinin mülkü olarak kalır. Değişen, ağaca ne yapılabileceğidir. 2863 sayılı Kanun’un 9. maddesi korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarında izinsiz inşai ve fiziki müdahaleyi yasaklar. Tescilli bir ağaçta bu şu anlama gelir:

• Kesim ve ağır budama izne bağlıdır.
• Kök bölgesinde temel kazısı, kanal, dolgu, beton ya da otopark gibi işler de ağaca müdahale sayılır.
• Parselde yapılaşma varsa proje çoğu zaman ağacın çevresinde yeniden düzenlenir.

Parselde tescilli ya da tescile aday bir ağaç varken inşaat ya da kentsel dönüşüm planlanıyorsa sıra önemlidir: ağaç proje çizilmeden önce kayda geçerse yerleşim baştan ona göre planlanabilir. Bu süreci kentsel dönüşümde ağaç kesimi, rölöve (röleve) ve taşıma yazısında anlattık.

Tescilli anıt ağaca zarar verilirse ne olur?

2863 sayılı Kanun’un 65. maddesine göre korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarına kasten zarar veren kişiye 2 – 5 yıl hapis ve 5.000 güne kadar adli para cezası verilir. Bu bir idari para cezası değil, adli bir yargılamadır; adli para cezasının tutarını gün sayısı üzerinden hâkim belirler.

Zarar yalnız kesimle verilmez. Kök bölgesinde yapılan kazı, dolgu, beton dökme ya da ağır iş makinesiyle toprağın sıkıştırılması ağacı aynı gün öldürmez; ağaç birkaç yıl içinde tepeden kurumaya başlar. Tescilli ağacın yakınında yapılacak her iş bu yüzden önceden planlanmalı ve izne bağlanmalıdır. Tescilsiz ağaçlarda hangi kuralların geçerli olduğunu kesilmesi yasak olan ağaçlar yazısında tür tür anlattık.

Yaşlı ve anıt ağaca nasıl bakılır?

Anıt ağaç genç bir ağaç gibi ele alınmaz. Onarım gücü azalmıştır; her büyük kesim, kapanması yıllar alacak bir yaradır. Genel ilkeler şunlardır:

• Tepe kesimi ve şekil budaması yapılmaz. Yaşlı ağaçta bu müdahaleler çoğu zaman geri dönmez.
• Yalnız kuru, kırık ve gerçekten riskli dal alınır. Kovuk ve ölü odun güvenlik sorunu yaratmıyorsa ağacın doğal parçasıdır.
• Kök bölgesi korunur. Dolgu, beton ve araç trafiği bu alandan uzak tutulur.
• Yaraya macun, çimento ya da dolgu sürülmez. Ağaç yarayı kendi dokusuyla kuşatır.
• Düzenli gözlem yapılır. Gövdede mantar, çatlak ya da eğim değişimi izlenir.

Yaşlı ağaçların gövde ortası sık sık boşalır ve bu her zaman tehlike anlamına gelmez. Karar kalan sağlam odunun kalınlığına göre verilir; bu da gözle değil, akustik tomografiyle ölçülür.

Hangi türler anıt ağaç olur?

Anıt ağaç envanterlerinde sık karşılaşılan türler uzun ömürlü olanlardır: çınar, meşe, zeytin, ardıç, porsuk, servi, sedir, kestane, ceviz ve dut. Bu türlerin birçoğu yüzyıllarca yaşayabilir. Kavak, söğüt ve akasya gibi hızlı büyüyen türler ise çabuk kalınlaşır ama kısa yaşar; bu yüzden anıt ağaç listelerinde seyrek görülür.

Arazinizdeki bir ağacın aday olabileceğini gösteren işaretler de benzerdir: gövdesi çevredeki aynı türden belirgin biçimde kalındır, eski fotoğraflarda ya da haritalarda görünür, yöre halkı onu bir adla anar ya da ağaç bir çeşme, cami avlusu, türbe ya da eski bir yapıyla birlikte durur.

Sık sorulanlar

Kaynaklar

• 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu (m.9, m.65) mevzuat.gov.tr ↗
• Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelik (RG 19.07.2012/28358) csb.gov.tr ↗
• Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Anıt ağaçlar csb.gov.tr ↗
• Tespit ve tescil sıkça sorulan sorular (TS 13137) csb.gov.tr ↗
• Anıt ağaç, doğal sit ve mağara tespit fişleri tvk.csb.gov.tr ↗

Ömer Buğra AvcıYüksek Orman Mühendisi · OMO Sicil No: 21525

Orman mühendisliği yüksek lisansı sahibi. İstanbul’da ağaç röleve, kesim ve taşıma dosyalarını sahada ölçüp kendisi imzalıyor.

Bu yazılara da göz atın

10 dk

Ağaç neden kurur, kuruyan ağaç kurtarılır mı?

Ağaç Kesimi ve Mevzuat · 8 dk

Bahçemdeki ağaç devrilip birine zarar verirse sorumlusu kim?

8 dk

Çınar kanseri nedir? Çınar ağacında belirtiler, bulaşma ve yapılacaklar